روشهاى گردآورى اطلاعات
اصول روشهاى گردآورى اطلاعات
براى حفظ اعتبار اطلاعات و دادههاى گردآورى شده محقق بايد دست کم دو اصل صحت و دقت را مورد توجه خاص قرار دهد.
اصل دقت
اطلاعات و دادههاى آمارى که از منابع ميدانى و کتابخانهاى گردآورى و در ابزارهاى مربوط به آنها درج مىشود در مراحل مختلف فرآيند تحقيق مورد دستکاري، جابجايي، کاربري، ارتباط و ... قرار مىگيرد؛ بنابراين، کوچکترين بىاحتياطى در برداشت، درج، جابجايى و انتقال آنها ممکن است اطلاعات و دادهها را تغيير دهد و هر تغييرى در دادهها ولو ناچيز در نتيجهٔ تحقيق اثر منفى مىگذارد و از کشف حقيقت و واقعيت آنطور که هست يا مابهازاء خارجى دارد جلوگيرى مىکند؛ از اينرو، براى پيشگيرى از اين خطر محقق بايد در هر مرحله از کاربرى و جابجايى و انتقال اطلاعات شخصاً يا بوسيله افراد مطمئن ديگر به بازنگرى و کنترل آنها بپردازد.
اصل صحت
محقق بايد از درستى و صحت اطلاعات و دادههاى خود اطمينان حاصل نمايد. او بايد مطمئن شود که منابع و مآخذ اطلاعات تهيه شده معتبر است و بويژه در بين متخصصان رشته از مقبوليت برخوردار است. منابع دست چندم و غيرمعتبر ممکن است اطلاعات مخدوش و ناصحيح را در اختيار محقق قرار دهند؛ بنابراين، او بايد منابع و مآخذ مورد استفاده را مورد تحليل و ارزيابى قرار دهد تا از اعتبار آنها و نيز درستى و صحت اطلاعات و دادههاى آمارى آنها اطمينان حاصل کند.
روشهاى گردآورى اطلاعات را بطور کلى به دو طبقه مىتوان تقسيم کرد:
روشهاى کتابخانهاى
انواع سند
کتاب
مقالهها و مجلهها
اسناد اصل
اسناد دولتی
نشریههای رسمی دولتی
اسناد شخصی و خصوصی
مطبوعات
آمارنامهها
اسناد صوتی و تصویری
ابزار گردآوری اطلاعات در روش کتابخانهای
فیش
جدول و فرم
پرسشنامه استخراج اطلاعات
نقشه و کروکی
روشهاى کتابخانهاى در تمامى تحقيقات علمى مورد استفاده قرار مىگيرد، ولى در بعضى از آنها در بخشى از فرآيند تحقيق از اين روش استفاده مىشود و در بعضى از آنها موضوع تحقيق از حيث روش، ماهيتاً کتابخانهاى است و از آغاز تا انتها متکى بر يافتههاى تحقيق کتابخانهاى است.
در تحقيقاتى که ظاهراً ماهيت کتابخانهاى ندارند نيز محققان ناگزير از کاربرد روشهاى کتابخانهاى در تحقيق خود هستند. در اين گروه تحقيقات اعم از توصيفي، علّي، همبستگي، تجربى و غيره، محقق بايد ادبيات و سوابق مسئله و موضوع تحقيق را مطالعه کند. در نتيجه، بايد از روش کتابخانهاى استفاده کند و نتايج مطالعات خود را در ابزار مناسب اعم از فيش، جدول و فرم، ثبت و نگهدارى نمايد و در پايان کار نسبت به طبقهبندى و بهرهبردارى از آنها اقدام کند.
گام اول در مهارت تحقيق کتابخانهاي، آشنايى با نحوه استفاده از کتابخانه است؛ يعنى محققان بايد از روشهاى کتابداري، نحوهٔ استفاده از برگهدان و ثبت مشخصات کتاب، نحوهٔ جستجوى کتاب در کتابخانه و نيز رايانههاى آن، مقررات بهرهبردارى و سفارش کتاب و نظاير آن اطلاع حاصل نمايند. براى اين کار لازم است با مطالعه منابع مربوط و نيز استفاده از تجارب ديگران و همچنين راهنمايى کتابداران کتابخانهها مهارت لازم را بدست آورند.
نکتهٔ اول نظامها و سيستمهاى طبقهبندى کتابخانههاى پيچيده است. در حال حاضر سيستمهاى غالب در روشهاى کتابدارى سيستم ديويى و سيستم کنگره است.
نکتهٔ دوم شيوۀ جستجوى کتاب يا منبع مورد نياز در کتابخانه است. براى اين کار معمولاً کتابخانهها، برگهدانها يا کارتهاى ويژهاى در اختيار دارند که به سه شکل تنظيم شده است:
۱. براساس عنوان کتاب
۲. براساس موضوع
۳. براساس نام مؤلف
نکتهٔ سوم اينکه هر کتابخانه آييننامه و مقررات خاصى دارد و محقق بايد با مفاد اين آييننامه که معمولاً يا روى ديوار يا جعبهٔ اعلانات نصب شده، يا نزد کتابدار است، آشنا شود و مطابق آن به عضويت کتابخانه درآيد يا از آن بهرهبردارى کند.
نکتهٔ چهارم اينکه کتابخانهها و کتابداران معمولاً هدفهاى خاص کتابدارى را بيشتر تعقيب مىکنند و کمتر حاضرند به افراد غيرعضو يا غيرمرتبط خدمات کتابدارى ارائه نمايند؛ از اينرو، بهتر است محقق در صورت امکان به عضويت کتابخانهٔ مورد نظرش درآيد.
نکتهٔ پنجم اينکه کتابخانهها علاوه بر تأمين کتاب، سرويسها و خدمات جانبى نيز ارائه مىدهند و محققان مىتوانند از آنها بهرهبردارى کنند. در واقع، نقش کتابخانهها صرفاً تأمين کتاب نيست، بلکه طى سالهاى اخير اين نقش متحول شده و کتابخانهها خدماتى نظير برگزارى کنفرانسهاى علمي، اطلاعرسانى رايانهاى و تشکيل بانک اطلاعات،ميکروفيلم و ميکروفيش، زيراکس و تکثير را به مشتريان خود ارائه مىدهند؛ به همين دليل عنوان کتابخانهها به کتابخانه و مرکز اطلاعرساني تبديل شده است. استفاده از اين خدمات مستلزم داشتن آگاهى فنى براى بهرهبردارى و اطلاع از وجود آنها در کتابخانه است.
نکتهٔ ششم اينکه کتابداران مأموريت راهنمايى متقاضيان و نيز تأمين خدمات مورد نياز را دارند و محقق در هر زمان مىتواند از راهنمايى و مساعدت آنها بهرهمند شود.
نکتهٔ هفتم اينکه محقق ملزم به رعايت آداب و ضوابط حاکم بر کتابخانه است. رعايت سکوت و آرامش فضا، عدم جابجايى کتابها، عدم انتقال کتابهاى روى ميز به قفسه، همراه نداشتن وسايل شخصى (کيف و کتاب و ...) در داخل کتابخانه و نظاير آن براى محقق امرى ضرورى است.
نکتهٔ هشتم اينکه در کتابخانهها بطور کلى دو دسته منبع وجود دارد: اول، منابعى که به امانت داده مىشود و محقق مىتواند مطابق مقررات کتابخانهٔ آنها را به امانت ببرد؛ دوم، منابى که به امانت داده نمىشود و محقق صرفاً مجاز است در محل کتابخانه از آنها استفاده کند. اين منابع عبارتند از: فرهنگها، کتابهاى مرجع، اطلسها، مجلات، آرشيوها، پاياننامهها، برخى اسناد و مدارک، کتابهاى منحصر به فرد، نسخههاى خطى و نفيس منحصر به فرد و امثال آنها.
نکتهٔ نهم اينکه کتابخانهها از حيث دسترسى محقق به منابع به سه گروه تقسيم مىشوند: اول، کتابخانههاى باز که در آنها محقق مىتواند آزادانه بين قفسهها رفت و آمد کرده، کتابها را مورد وارسى قرار دهد و کتاب موردنظر خود را انتخاب نمايد. دوم، کتابخانههاى بسته که در آنها محقق امکان دسترسى به منابع را بطور مستقيم ندارد و بايد کليه تقاضاهاى خود را به کتابدار تحويل دهد. سوم، کتابخانههاى نيمه باز که در آنها بخشى از منابع مستقيماً در دسترس محقق قرار دارد. (بخش جرايد، مرجع و ...) و بخشى ديگر در اختيار کتابداران است.
روشهای میدانی
روشهاى ميدانى به روشهايى اطلاق میشود که محقق براى گردآورى اطلاعات ناگزير است به محيط بيرون برود و با مراجعه به افراد يا محيط، و نيز برقرارى ارتباط مستقيم با واحد تحليل يعنى افراد، اعم از انسان، مؤسسات، سکونتگاهها، موردها و غيره، اطلاعات مورد نظر خود را گردآورى کند. در واقع، او بايد ابزار سنجش يا ظروف اطلاعاتى خود را به ميدان ببرد و با پرسشگري، مصاحبه، مشاهده و تصويربردارى آنها را تکميل نمايد و سپس براى استخراج، طبقهبندي، و تجزيهوتحليل به محل کار خود برگردد.
روش پرسشنامهای
ابزار گردآوری اطلاعات یا پرسشنامه
عوامل اجرای پرسشنامه
برنامهریزی و اجرای پرسشنامه
پاسخگویان
روش مصاحبه
اصول مصاحبه
ابزار ثبت اطلاعات مصاحبه
انواع روشهای مصاحبه
ملاحظات اجرایی در روش مصاحبه
محاسن روش مصاحبه
معایب روش مصاحبه
روش مشاهده
ابزار مشاهده
انواع روشهای مشاهده
ملاحظات اجرایی در روش مشاهده
محاسن روش مشاهده
معایب روش مشاهده
روشهای صوتی و تصویری
روشهای ترکیبی
منظور از روش ترکیبی ، بيان شيوهٔ خاصى نيست، بلکه هدف بيان اين مطلب است که هر کدام از روشهاى چندگانهٔ ياد شده ممکن است به تنهايى براى انجام دادن يک تحقيق علمى مناسب نباشند و لازم آيد که محقق از چند روش استفاده نمايد و به اصطلاح يک روش ترکيبى را در پيش گيرد. اغلب تحقيقات علمى اتخاذ روشهاى ترکيبى را طلب مىنمايند.
سایت آموزشی و اطلاع رسانی